หัวข้อวิจัย : การจักสานพัดไม้ไผ่ ตำบลโก่งธนู อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี : แนวทางการอนุรักษ์
และสืบทอด
Bamboo Fans Weaving, Kong Thanu Subdistrict, Mueang Lop Buri District,
Lop Buri Province: Guidelines for the Conservation and Inheritance
ชื่อผู้วิจัย ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ศรีสุภา นาคธน
ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ธนิดา ภู่แดง
ผู้ช่วยศาสตราจารย์ วนิดา เพิ่มศิริ
นาย ธเนศ แตงสาตร์
นางสาว สุรนันท์ เนาวรัตน์
สังกัด สำนักศิลปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี
ปีงบประมาณ 2568
บทคัดย่อ
การวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษา 1) ภูมิปัญญาด้านการจักสานพัดไม้ไผ่ และ 2) แนวทางการอนุรักษ์การจักสานพัดไม้ไผ่ ตำบลโก่งธนู อำเภอเมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยศึกษาจากประชากรที่เกี่ยวข้องกับการจักสานพัดไม้ไผ่ ที่กำหนดขึ้นมาอย่างเฉพาะเจาะจง จำนวน 7 คน วิธีการเก็บข้อมูลภาคสนามโดยการสัมภาษณ์แบบเจาะลึก และการสังเกตแบบไม่มีส่วนร่วม
ผลการศึกษา พบว่า 1) ภูมิปัญญาด้านการจักสานพัดไม้ไผ่ ตำบลโก่งธนู มีการจักสานพัดไม้ไผ่สืบทอดมาจากบรรพบุรุษ มานานกว่า 60 ปี มีการออกแบบและพัฒนาผลิตภัณฑ์จักสานพัดให้สอดคล้องกับวิถีชีวิตของสังคมในปัจจุบัน จากเดิมที่มีการผลิตพัดเพื่อใช้ในครัวเรือน เพื่อจำหน่าย ปัจจุบันนำมาเพิ่มคุณค่าโดยนำมาจัดทำพวงหรีดจำหน่าย ตัวพัดไม่ไผ่มีการจักสานลายดั้งเดิม คือ ลายสอง และลายสาม และมีการพัฒนาลวดลายประยุกต์ที่หลากหลายมากขึ้น โดยการจัดประกวดออกออกแบบลายจักสานพัดไม่ไผ่ของแต่ละหมู่บ้านในตำบลโก่งธนู เกิดเป็นลวดลายใหม่ เรียกชื่อลวดลายตามจินตนาการของผู้จักสาน เช่น ลูกเต๋า กังหันผ้าไทย ดอกเก้าขั้นบันได แมวคู่ ผ้าลายขั้นบันได ขอดอกรัก ดวงใจแม่ เจดีย์ผ้าลายดอกรัก ดอกรัก ดาวประกาย ตามใจฉัน ดอกผ้าลาย ตะขอ นกแก้วเกาะพาน และ ดอกผ้าลายไทย เป็นต้น มีการใช้สีจากธรรมชาติแทนสีเคมี เพื่อให้สอดคล้องกับสภาพสังคมที่ต้องการลดภาวะโลกร้อน แต่ในด้านกระบวนการผลิตยังคงใช้กรรมวิธีแบบดั้งเดิม คือ การทำด้วยมือ แต่อาจนำเครื่องมือและวัสดุที่ช่วยอำนวยความสะดวกในการผลิต เช่น จักรเย็บผ้า สว่านไฟฟ้า และวัสดุทำขอบพัดที่วัสดุสำเร็จรูป เช่น เทปผ้า ริบบิ้น เป็นต้น ส่วนรูปทรงของพัดส่วนนิยมทำรูปใบโพธิ์ (หัวใจ) และรูปตาลปัตร (วงรี) และ 2) แนวทางการอนุรักษ์และการสืบทอดการจักสานพัดไม้ไผ่ พบว่า การจักสานพัดไม้ไผ่เป็นหนึ่งในงานหัตถกรรมพื้นบ้านที่สะท้อนถึงภูมิปัญญาท้องถิ่นของชุมชน อย่างไรก็ตามภูมิปัญญาการสานพัดไม้ไผ่กำลังเสี่ยงที่จะสูญหายตามกระแสการเปลี่ยนแปลงของสังคม ดังนั้น การอนุรักษ์และสืบทอดจึงต้องมีแนวทางที่ชัดเจนและครอบคลุมหลายมิติ เช่น การส่งเสริมการเรียนรู้และถ่ายทอดองค์ความรู้อย่างยั่งยืน การสนับสนุนทางเศรษฐกิจและการตลาดจากหน่วยงานราชการและองค์กรต่าง ๆ การอนุรักษ์วัตถุดิบและทรัพยากรธรรมชาติโดยส่งเสริมการปลูกและดูแลรักษาไม้ไผ่สีสุกในชุมชน การสร้างจิตสำนึกและค่านิยมให้ประชาชนเห็นคุณค่าของงานจักสานพัดไผ่ เผยแพร่ภูมิปัญญาการจักสานพัดไม้ไผ่ผ่านสื่อสมัยใหม่ และการสนับสนุนเชิงนโยบายโดยผลักดันให้หน่วยงานภาครัฐ ภาคเอกชน องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น หรือสถาบันการศึกษาเข้ามามีบทบาทในการสนับสนุนอย่างเป็นรูปธรรมและต่อเนื่อง
คำสำคัญ : พัดไม้ไผ่, ตำบลโก่งธนู